Türkmenistanyň Baş döwlet salgyt gullugy we Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrligi

№ 348/1 05.02.08ý.

Welaýatalar we Aşgabat şäheri

boýunça döwlet salgyt gulluklaryna

Welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň Baş ykdysadyýet we maliýe müdirliklerine

Türkmenistanyň Baş döwlet salgyt gullugy we Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrligi, Türkmenistanyň Prezidentiniň manadyň resmi hümmediniň üýtgedilmegi babatyndaky 2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 27-sinde kabul eden 9328 belgili «Türkmenistanda daşary ýurt pulunda geçirilýän amallary kämilleşdirmegiň meseleleri hakynda» karary bilen baglylykda, şu aşakdakylary habar berýärler.

1. Milli ykdysadyýetimizde daşary ýurt pul dolanyşygyny kadalaşdyrmak, oňa gözegçiligi güýçlendirmek, manadyň daşary ýurt puly babatynda ýeke-täk hümmete tapgyrlaýyn geçmek üçin oňaýly şertleri döretmek, şeýle hem daşary ykdysady gatnaşyklarda işjeňligi ýokarlandyrmak, daşary ýurt maliýe maýa goýumlaryny çekmek maksady bilen, Türkmenistanyň Prezidenti 2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 27-sinde 9328 belgili karar kabul etdi. Şol karar bilen, Türkmenistanyň Merkezi bankyna 2008-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-inden, 1 amerikan dollarynyň resmi hümmetini 6250 manat möçberde we 1 amerikan dollarynyň täjirçilik hümmetini, aratapawutdaky girdejileri hasaba almak bilen, 20 000 manatdan ýokary bolmadyk möçberde bellemäge ygtyýar berildi.

Şunuň bilen baglylykda, daşary ýurt pulundaky amallar boýunça hümmet aratapawudyny, şol sanda bergileri gaýtadan bahalandyrmagyň aratapawudyny dogry ýöretmek üçin, resminamalaýyn we kameral salgyt barlaglaryny geçirenlerinde döwlet salgyt gulluklary Türkmenistanyň kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň we «Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň şu düzgünlerine üns bermelidirler.

Türkmenistanyň Prezidentiniň ýokarda görkezilen kararynyň 6-njy bölümine laýyklykda, eýeçiliginiň görnüşine garamazdan ähli kärhanalar, edaralar we telekeçiler daşary ýurt pulundaky hasaplaryndaky we daşary ýurt pulundaky geçirilmäge degişli hasaplaşyk hasaplaryndaky 2008-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-indäki ýagdaýa görä bar bolan galyndylaryny Türkmenistanyň Merkezi bankynyň resmi hümmeti boýunça gaýtadan bahalandyrmaklyk tabşyrylan.

2. Buhgalter hasaba alnyşynyň maksatlary üçin şular hasaba alynýar.

«Buhgalterlik hasaba alnyşy hakynda» Türkmenistanyň Kanunynyň 6-njy maddasyna laýyklykda, buhgalterlik hasaba alnyşy Türkmenistanyň milli pulunda alnyp barylýar. Daşary ýurt pulundaky amallaryň hasaba alnyşy şol amallaryň amala aşyrylan pursatyna çenli bellenilen Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan daşary ýurt pullarynyň hümmetlerine laýyklykda gaýtadan hasaplanyp çykarylýar diýilip görkezilýär.

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasarynyň 2005-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 20-däki AD/04 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, Kärhanalaryň maliýe-hojalyk işleriniň buhgalterlik hasaba alnyşynyň hasaplarynyň meýilnamasyny ulanmak boýunça Düzgünnamanyň V bölümine laýyklykda, daşary ýurt pulundaky pul serişdeleri we olar boýunça amallar bu bölümiň hasaplarynda pul-hasaplaşyk resminamalarynyň ýazylan senesindäki hümmeti boýunça hasaplamak arkaly, manat möçberinde hasaba alynýar. Şol bir wagtda, bu serişdeler we amallar hasaplaşyklarda we töleglerde daşary ýurt pulunda görkezilýär. Daşary ýurt pulundaky amallar boýunça hümmetiň aratapawudy, şol sanda buhgalterlik balansynyň düzülen gününde galan pul serişdelerine gaýtadan baha kesilmegi netijesinde emele gelen aratapawudy 80“Peýdalar we zyýanlar” hasabyna eltilýär.

3. Salgyt salmak maksady üçin şular hasaba alynýar.

«Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunyň 9-njy maddasynyň 2-nji bölüminde, salgyt salmak maksady bilen, daşary ýurt pulunda geçirilýän islendik amallar, amallaryň geçirilýän gününde Türkmenistanyň Merkezi bankynyň bellän resmi hümmeti boýunça, resmi hümmeti bellenmedik daşary ýurt pullary bolsa, eger şu bitewi Kanunda başga ýagdaýlar göz öňünde tutulmadyk bolsa, ABŞ-nyň dollary babatynda kross – hümmet boýunça Türkmenistanyň milli pulunda hasaplanýar diýilip bellenilen.

3.1 Goşulan baha üçin salgyt hasaplanylanda şular hasaba alynýar.

Bitewi Kanunyň 100-nji maddasynyň 3-nji bölüminden gelip çykyşy ýaly, harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) daşary ýurt pulundaky bahalary, şeýle hem salgyt özenine goşulýan daşary ýurt pulundaky serişdeler Türkmenistanyň Merkezi bankynyň salgyt salynýan amallaryň geçirilen senesindäki resmi hümmeti boýunça manatda hasaplanýar. Salgyt salynýan amallaryň geçirildi diýlip hasap edilýän döwri bitewi Kanunyň 109-njy maddasynyň düzgünlerine laýyklykda kesgitenýär.

Bitewi Kanunyň 110-njy maddasynda, goşulan baha üçin salgyt hasaba alynýan daşary ýurt pulunda amallar edilen ýagdaýynda haýsydyr bir aýratynlyklar bellenilmýär. Şunda, şol maddanyň 2-nji bölüminde harytlary (işleri, hyzmatlary) iberijilere tölenen, goşulan baha üçin salgydyň pul möçberini hasap etmek üçin, şu bitewi Kanunyň 107-nji maddasynda bellenen tertipde ýazylyp berilýän hasap-faktura we iberiji (potratçy) bilen tölegiň (hasaplaşyklaryň) geçirilendigini tassyklaýan resminamalar esas bolup durýar. Şeýlelik-de, şunuň ýaly ýagdaýda salgydyň hasap-fakturada görkezilen möçberi hasaba alynýar.

Bitewi Kanunyň 109-njy maddasynyň 1-nji bölümine laýyklykda, harytlaryň iberilen (berlen), işleriň ýerine ýetirilen we buýruja tabşyrylan (şol sanda tapgyrlaýyn tabşyrylanda) we hyzmatlaryň tamamlanan hasabat (salgyt) döwründe salgyt salynýan amallar geçirildi hasap edilýär. Salgyt töleýji geleşikden ýa-da ylalaşykdan gelip çykýan ähli borçlary ýerine ýetirende we degişli pul möçberi gürrüňsiz oňa tölenmäge (öwezi dolunmaga) degişli bolsa, bu hukugyň kanagatlandyrylmagy soňa süýşürilen ýa-da tölegler bölekleýin amala aşyrylan halatynda hem, harytlary ibermek (bermek) geçirildi, işler ýerine ýetirildi, hyzmatlar bolsa edildi hasap edilýär.

Şonuň üçin hem, 2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-ine çenli (31-ini goşmak bilen) iberilen (berlen) harytlar, ýerine ýetirilen we buýruja tabşyrylan (şol sanda tapgyrlaýyn tabşyrylan) işler we tamamlanan hyzmatlar boýunça daşary ýurt pulundaky salgyt salynýan amallar, eger-de hasap-fakturalar 2008-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-ine we ondan hem soň berlen bolsa-da, öň hereket eden hummet (5200 manat) boýunça manada öwrülýär geçirilýär.

Bitewi Kanunyň 108-nji maddasynyň 2-nji bölüminiň talaplaryna laýyklykda, daşary ýurtly edara görnüşli tarapdan ýa-da daşary ýurtly şahsy tarapdan - hususy telekeçiden goşulan baha üçin salgyt tutulyp alnanda, satyn alynýan harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) bahasyny töleýän salgyt ýumuşçysy tarapyndan salgydyň pul möçberi, şonuň ýaly tarapa tölenmäge degişli serişdelerden, her gezek tölenende tutulyp alynýar.

Satyn alynýan harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) bahasynyň tölenýän wagtynda salgydyň hökman hasaplanylmagy bilen baglylykda, şeýle salgyt salynýan amalyň bahasy, şeýle salgydyň hökman hasaplanylmaly we tutulyp alynmaly senesinde hereket edýän hümmet boýunça hasaplanylýar.

3.2 Goşmaça tölegleri hasaplamak maksady üçin şular hasaba alynýar.

Bitewi Kanunyň 117-nji maddasynyň 10-njy bölüminde, goşmaça tölegleri hasaplamak maksady bilen, daşary ýurt pulundaky – salgyt salynýan amallaryň bahasy, salgyt özenini artdyrýan pul serişdeleriniň möçberi, harytlaryň gümrük bahasy Türkmenistanyň Merkezi bankynyň hümmeti boýunça aşakdakylara degişlilikde manatda hasaplanýar diýilip bellenilen:

salgyt salynýan amallaryň geçirilen senesindäki hümmet boýunça;

Türkmenistanyň gümrük çägine goşmaça töleg tölenmäge degişli harytlar getirilende goşmaça tölegiň tölenen senesindäki hümmet boýunça.

Salgyt salynýan amallaryň geçirildi diýlip hasap edilýän döwri bitewi Kanunyň 109-njy maddasynyň düzgünlerine laýyklykda kesgitlenýär.

3.3 Ýerasty baýlyklardan peýdalanmak üçin salgydy hasaplamak maksady üçin şular hasaba alynýar.

Bitewi Kanunyň 131-nji maddasynyň 8-nji bölümine laýyklykda, ýerasty baýlyklardan peýdalanmak üçin salgydy hasaplamak üçin, gazylyp alynýan peýdaly zatlaryň daşary ýurt pulundaky bahasy olaryň ýerlenen pursadynda Türkmenistanyň Merkezi bankynyň hümmeti boýunça manatda hasaplanýar.

Salgyt salynýan amallaryň (ýerlemekligiň) geçirildi diýlip hasap edilýän döwri goşulan baha üçin salgydyňky ýaly, bitewi Kanunyň 109-njy maddasynyň düzgünlerine laýyklykda kesgitlenýär.

3.4 Emläk üçin salgydy hasaplamak maksady üçin şular hasaba alynýar.

Bitewi Kanunyň 140-njy maddasynyň 1-nji bölüminden gelip çykyşy ýaly, aşakdakylar emläk üçin salgydyň salgyt özeni bolup durýar:

esasy serişdeler boýunça - olaryň ortaça ýyllyk galyndy bahasy;

maddy dolanyşyk serişdeleri boýunça - olaryň ortaça ýyllyk bahasy.

Maddy dolanşyk serişdeleriniň ortaça ýyllyk bahasy buhgalter hasabynyň maglumatlary we salgyt salynýan binýatlar baradaky gaýry resminamalar arkaly tassyklanan maglumatlaryň esasynda kesgitlenýär.

Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrliginiň 2006-njy ýylyň Nowruz aýynyň 11-indäki 31 belgili buýrygy bilen tassyklanylan, Esasy serişdeleri buhgalterlik hasaba alnyşy boýunça Düzgünnamanyň (Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2006-njy ýylyň Gorkut aýynyň 17-sinde 400 san bilen bellige alynan) 33-nji bölüminde, esasy serişdeler daşary ýurt pulunda satyn alnan ýagdaýynda, edaralar olary satyn alan senesindäki hereket edýän Türkmenistanyň Merkezi bankynyň daşary ýurt pulunyň hümmetine laýyklykda gaýtadan hasaplamak bilen manatda bahalandyrylýar diýilip bellenilen.

Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrliginiň 2005-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 14-indäki 83 belgili buýrygy bilen tassyklanylan, Kärhanalarda materiallary hasaba almak boýunça Düzgünnamanyň (Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2006-njy ýylyň Gorkut aýynyň 11-inde 394 san bilen bellige alynan) 12-nji bölüminden gelip çykyşy ýaly, satyn alnanda bahasy daşary ýurt pulunda kesgitlenen haryt-maddy ätiýaçlyklara baha kesmek kärhana tarapyndan ylalaşyk boýunça ätiýaçlyklaryň buhgalterlik hasaba alnyşyna kabul edilen senesinde hereket edýän Türkmenistanyň Merkezi banky tarapyndan kesgitlenýän hümmeti boýunça gaýtadan hasaplamak arkaly manatda geçirilýär.

3.5 Edara görnüşli tarapyň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyt hasaplanylanda şular hasaba alynýar.

3.5.1 Bitewi Kanunyň 168-nji maddasynyň 6-njy bölüminden gelip çykyşy ýaly, daşary ýurt pulundaky girdejiler, salgyt salmak maksady üçin degişli girdejiniň alnan senesinde Türkmenistanyň Merkezi bankynyň bellän hümmetine laýyklykda manatda hasaplanýar.

Bitewi Kanunyň 149-njy maddasynyň 2-nji bölüminiň «h» bölümçesine laýyklykda, daşary ýurt pulundaky amallar boýunça, şeýle hem pul gymmatlyklarynyň we talapnamalaryň bahasy artdyrylanda ýa-da daşary ýurt pulundaky borçlar arzanladylanda oňyn hümmet aratapawutlary ýerlemekden daşarky girdejilere degişli.

Bitewi Kanunyň 159-njy maddasynyň düzgünlerine laýyklykda, ýerlemekden daşarky çykdajylaryň (ýitgileriň) düzümine daşary ýurt puly bilen amallar boýunça, şeýle hem daşary ýurt pulundaky gymmatlyklar we talaplar arzanladylanda ýa-da daşary ýurt pulundaky borçnamalaryň bahasy ýokarlandyrylanda ýüze çykýan ýaramaz hümmet aratapawudy goşulýar.

Bitewi Kanunyň 168-nji maddasynyň 5-nji bölüminden gelip çykyşy ýaly, bitewi Kanunyň 149-njy maddasynyň 2-nji bölüminiň «h» bölümçesinde görkezilen girdejiler boýunça, daşary ýurt pulundaky amallaryň geçirilen güni ýa-da daşary ýurt pulunyň hümmetiniň üýtgedilen güni girdejileriň alnan güni diýilip hasap edilýär.

Bitewi Kanunyň 168-nji maddasynyň 1-nji bölümine laýyklykda, harytlary ýerlemekden, işleri ýerine ýetirmekden, hyzmatlary etmekden girdejiler tölegiň pul serişdeleri ýa-da gaýry emläk (işler, hyzmatlar) görnüşinde hakyky gelip gowşuşyna garamazdan, harytlaryň ýüklenen (iberilen), işleriň ýerine ýetirilen, hyzmatlaryň edilen hasabat (salgyt) döwründe alnan diýlip hasap edilýär. Şonuň üçin hem,     2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-ine çenli (31-ini goşmak bilen) iberilen (berlen) harytlar, ýerine ýetirilen we buýruja tabşyrylan (şol sanda tapgyrlaýyn tabşyrylanda) işler we tamamlanan hyzmatlar boýunça daşary ýurt pulundaky girdejiler, eger-de hasap-fakturalar 2008-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-ine we ondan hem soň berlen bolsa-da, öň hereket eden hummet boýunça manada geçirilýär. Şeýle harytlaryň (işleriň, hyzmatlaryň) bahasy tölenende, bergileriň gaýtadan hasaplanmagy netijesinde ýüze çykýan hümmet aratapawudy ýerlemekden daşarky çykdajylara degişli edilýär.

3.5.2 Bitewi Kanunyň 171-nji maddasynyň 6-njy bölümine laýyklykda, hususy eýeçilikdäki edara görnüşli taraplar üçin (öz işini "Uglewodorod serişdeleri hakynda" Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrýan taraplardan başga) şu bitewi Kanunyň 149-njy maddasyna laýyklykda kesgitlenýän umumy girdejiniň möçberi, ony aýyrmalaryň möçberine (şu bitewi Kanynyň 154-nji maddasynyň 2-nji bölüminiň "b" we "ç" bölümçelerinde bellenilen aýyrmalardan başga) azaltmazdan, salgyt özeni bolup durýandygyna ünsüňizi çekýäris.

Bitewi Kanunyň 159-njy maddasyna laýyklykda görkezilişi ýaly, ýaramaz hümmet aratapawudy, bitewi Kanynyň 154-nji maddasynyň 2-nji bölüminiň "e" bölümçesinde görkezilen ýerlemekden daşarky çykdajylaryň (ýitgileriň) düzüminde hasaba alynýar, şol sebäpli-de hususy eýeçilikdäki edara görnüşli taraplaryň edara görnüşli tarapyň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgydyň salgyt özeni hasaplanylanda ol hasaba alynmaýar (aýrylmaýar).

3.5.3 Mundan başga-da, öz işlerini «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrýan taraplarda ýokarda görkezilen sorag boýunça ýüze çykýan aýratynlyklara üns berilmeli.

«Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň 177-nji maddasy öz işini «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrýan edara görnüşli taraplaryň peýda üçin salgydyny hasaplamak şu Kanunyň düzgünlerine laýyklykda geçirilýändigini belleýär. Şeýle hem bu maddada, öz işini «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrýan daşary ýurtly edara görnüşli taraplar peýdadan (girdejiden) alynýan salgydy ýörgünli daşary ýurt pulunda, şol sanda salgyt ýumuşçysynyň üstünden hem töläp bilerler diýlip görkezilýär.

Ýokarda görkezilen Kanunyň 47-nji maddasyna laýyklykda, potratçy we kömekçi potratçy tarapyndan daşary ýurt pulundaky amallaryň geçirilmeginiň tertibi Türkmenistanyň hereket edýän kanunçylygy arkaly kesgitlenýär we şertnamada beýan edilýär.

Şeýle hem şu Kanunyň 50-nji maddasynda buhgalterlik hasabynyň pul birligi hökmünde ýörgünli daşary ýurt puly ulanylýar we döwürleýin we ýyllyk hasabaty üçin Türkmenistanyň Merkezi bankynyň resmi çalşyş hümmeti boýunça daşary ýurt puluny öwürmek arkaly hasaplanylýan Türkmenistanyň milli puly ulanylýar diýlip bellenilen.

Ýokarda beýan edilenlere laýyklykda, öz işlerini ýokarda görkezilen Kanunyň esasynda amala aşyrýan taraplara aşakdakylar göz öňünde tutulmalydyr:

haçan-da buhgalterlik hasabynyň pul birligi hökmünde ýörgünli daşary ýurt puly ulanylsa, manadyň ABŞ-nyň dollaryna bolan resmi hümmetiniň üýtgemegi, hümmetiň aratawudynyň döremegine getirmeýär;

hasaplaşyk hasabynda we pulhanada manatlardaky serişdeleriň galyndysy, şeýle hem manatdaky debitor we kreditor bergiler boýunça ýüze çykýan hümmet aratapawudy maliýe hasabaty, şeýle hem 2008-nji ýyl üçin edara görnüşli taraplaryň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyt boýunça beýannama düzülende göz öňünde tutulýar;

Türkmenistanyň Baş döwlet salgyt gullugynyň başlygynyň 2004-nji ýylyň Sanjar aýynyň 30-yndaky № 71-Ö buýrugy we Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministriniň wezipesini ýerine ýetirijiniň 2004-nji ýylyň Sanjar aýynyň 30-yndaky № 55 buýrugy bilen tassyklanan, (Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2004-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 9-ynda № 330 bilen bellige alynan) «Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň II bölegi bilen bellenilen salgyt beýannamalarynyň we beýleki resminamalaryň görnüşlerini ulanmak boýunça Usuly görkezmeleriň 6-njy bölüminiň 2-nji bölümçesindäki edara görnüşli tarapyň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyt boýunça beýannamanyň (№ 20 goşundy) degişli setirlerine düşündirişlerden gelip çykyşy ýaly, Türkmenistanyň «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Kanunyna laýyklykda işlerini amala aşyrýan edara görnüşli taraplar üçin, haçan-da nebit işlerini ýerine ýetirmek boýunça şertnama laýyklykda, salgydy hasaplamaklyk ABŞ-nyň dollarynda bellenilen bolsa – ABŞ-nyň dollarynda görkezilýär. Şol sebäpli hem, Edara görnüşli tarapyň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyt boýunça beýannamanyň 37.1-nji setirinde, 37-nji setirdäki (goşmaça hasaplanmaga degişli peýdadan (girdejiden) alynýan salgydyň pul möçberi) hasabat döwründäki aýyň soňky senesindäki hümmet boýunça manatda hasaplanylan pul möçberi görkezilýär. Degişlilikde edara görnüşli taraplaryň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyt boýunça beýannamanyň 38.1-nji setirinde 38-nji setirdäki (azaldylmaga degişli peýdadan (girdejiden) alynýan salgydyň pul möçberi) hasabat döwründäki aýyň soňky senesindäki hümmet boýunça manatda hasaplanylan pul möçberi görkezilýär.

3.5.4 Türkmenistandaky çeşmelerden girdeji alýan, Türkmenistanyň dahyllylary bolup durmaýan edara görnüşli taraplaryň girdeji salgydy hasaplananda aşakdakylar hasaba alynýar.

«Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň 168-nji maddasynyň 6-njy bölümine laýyklykda, daşary ýurt pulundaky girdejiler, salgyt salmak maksady üçin degişli girdejiniň alnan senesinde Türkmenistanyň Merkezi bankynyň bellän hümmetine laýyklykda manatda hasaplanýar.

Şunda, 180-nji maddanyň 1-nji bölümi Türkmenistanyň dahyllylary bolup durmaýan edara görnüşli taraplar Türkmenistanyň çäklerinde hemişelik wekilhananyň döredilmegine we Türkmenistandaky töleg çeşmesinden başga girdejileriň alynmagyna getirmeýän işi amala aşyrmakdan Türkmenistandaky çeşmelerden girdeji alanlarynda we Türkmenistandaky çeşmelerden gaýry girdeji alan ýagdaýynda, girdeji salgydy salgyt ýumuşçysy tarapyndan salgyt töleýjiniň jemi girdejisinden aýyrmalary geçirmezden, tutulyp alynýar, muňa goşulan baha üçin salgyt girmeýär (salgyt özeni) diýip bellenýär. Şunda girdeji salgydynyň möçberi şunuň ýaly edara görnüşli tarapa tölenmäge degişli serişdelerden, her gezekki töleglerde, şol sanda şunuň ýaly tölegler Türkmenistanyň daşynda geçirilýän hem bolsa, tutulyp alynýar. Diýmek, görkezilen taraplaryň girdejileri olara tölegler geçirilen ýa-da talaplaryň islendik görnüşde bes edilen pursatynda alnan hasap edilýär.

Salgydyň töleg geçirilen pursatynda hasaplanylmalydygy bilen baglylykda, salgydy töleg çeşmesinden tutulyp alynýan daşary ýurtly edara görnüşli taraplaryň girdejisi, şeýle salgydyň hasaplanmaly we tutulyp alynmaly senesinde hereket edýän hümmet boýunça hasaplanylýar.

3.6 Şahsy adamlardan alynýan girdeji salgydy we döwlet durmuş ätiýaçlandyrmasyna geçirilýän serişdeler hasaplanylanda şular hasaba alynýar.

«Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň 187-nji maddasynyň 2-nji bolüminde kesgitlenilşi ýaly, şahsy adamlardan alynýan girdeji salgydy hasaplamak maksady bilen, salgyt töleýjiniň eýeçiliginde we erk etmeginde bar bolan nagt we nagt däl daşary ýurt puly (hususy telekeçiniň telekeçilik maksatlary üçin ulanýan, onuň pulhanasyndaky we bank hasabyndaky daşary ýurt puly muňa girmeýär) boýunça oňaýly hümmet aratapawudyna girdeji hökmünde seredilmeýär.

«Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň 200-nji maddasynyň 4-nji bolümine laýyklykda hususy telekeçileriň goşmaça patent tölegi harytlary (işleri, hyzmatlary) ýerlemekden alynýan girdejini, şeýle hem şu maddanyň 5-nji we 6-njy bölümlerinde bellenen ýerlemekden daşarky amallardan alnan aýry-aýry girdejileri we çykdajylary (ýitgileri) öz içine alýan umumy girdejiniň jeminden hasaplanýar.

Bitewi Kanunyň görkezilen maddasynyň 5-nji bolümine laýyklykda, hasaba alynýan ýerlemekden daşarky girdejilere, esasan-da daşary ýurt puly bilen amallar boýunça, şeýle hem daşary ýurt pulundaky gymmatlyklaryň we talaplaryň bahasy gymmatladylanda ýa-da daşary ýurt pulunda görkezilen borçlar arzanladylanda oňyn hümmet aratapawudy degişlidir. Şu maddanyň 6-njy bolüminde, hasaba alynýan ýerlemekden daşarky çykdajylaryň (ýitgileriň) hataryna daşary ýurt puly bilen amallar boýunça, şeýle hem daşary ýurt pulundaky gymmatlyklaryň we talaplaryň bahasy arzanladylanda ýa-da daşary ýurt pulunda görkezilen borçlar gymmatladylanda ýaramaz hümmet aratapawudy girýändigi göz öňünde tutulan.

Öz işlerini «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrýan we şahsy adamlardan alynýan girdeji salgydy boýunça salgyt ýumuşçysy bolup çykyş edýän edara görnüşli taraplar babatynda şular hasaba alynmalydyr.

2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýy üçin daşary ýurt pulunda hasaplanan işgärleriň zähmet haklary we beýleki girdejileri salgydy hasaplamak maksady üçin girdejiniň hakyky alynan senesinde hereket edýän hümmet boýunça manada geçirilýär. «Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň 190-njy maddasyna laýyklykda, girdejiniň hakyky alnan senesi diýilip, nagt pul serişdeleriniň alnan, salgyt töleýjiniň bankdaky hasabyna puluň geçirilen ýa-da onuň tabşyrygy boýunça üçünji tarapa pul serişdeleriniň geçirilen güni hasaplanylýar.

Türkmenistanyň Prezidentiniň 2007-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 24-indäki «Döwlet durmuş ätiýaçlandyryş ulgamyny kämilleşdirmek hakynda» 8945 belgili karary bilen tassyklanan, Döwlet durmuş ätiýaçlandyrmasyna geçirilýän serişdeleri hasaplamagyň we tölemegiň tertibi hakyndaky Düzgünnamanyň 4-nji bolümine laýyklykda, döwlet durmuş ätiýaçlandyrmasy üçin geçirilýän serişdeleri hasaplamak boyunca binýat döwlet durmuş ätiýaçlandyrmasy üçin geçirilýän serişdeler hasaplanylýan döwürde töleýjiler tarapyndan şahsy adamlaryň peýdasyna geçirilen (hasaplanyp ýazylan) tölegleriň we beýleki hakyň pul möçberi hökmünde kesgitlenilýär. Şol sebäpli, 2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýy üçin daşary ýurt pulunda hasaplanan işgärleriň zähmet haklary we beýleki girdejileri döwlet durmuş ätiýaçlandyrmasyna geçirilýän serişdeleri hasaplamak maksady üçin, olaryň hasaplanyp ýazylan döwründe hereket eden hümmet boýunça (5200 manat) manada geçirilýär.

3.7 Şäherleriň, şäherçeleriň we oba ýerleriniň çäklerini abadanlaşdyrmak üçin belli bir maksada gönükdirilen ýygym hasaplanylanda şular hasaba alynýar.

«Salgytlar hakynda» Türkmenistanyň bitewi Kanunynyň 208-nji maddasyna laýyklykda, şäherleriň, şäherçeleriň we oba ýerleriniň çäklerini abadanlaşdyrmak üçin belli bir maksada gönükdirilen ýygymy hasaplamak üçin özen şu aşakdakylar bolup durýar:

hususy telekeçiler bolup durýan şahsy taraplar üçin – harytlary (işleri, hyzmatlary) ýerlemekden alnan jemi girdeji. Harytlary (işleri, hyzmatlary) ýerlemekden alnan jemi girdeji şu bitewi Kanunyň 149-njy we 150-nji maddalaryna laýyklykda kesgitlenýär. Şeýlelik-de, ol kesgitlenilende diňe şu hatda beýan edilen we 2007-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-ine çenli (31-ini goşmak bilen) iberilen harytlar, ýerine ýetirilen işler we tamamlanan hyzmatlar boýunça, haçan-da hasap-fakturalar 2008-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-ine we ondan hem soň berlen bolsa hümmeti ulanmaklyga degişli aýratynlyklar hasaba alynmaly. Şular ýaly ýagdaýda daşary ýurt pulundaky girdejiler öň hereket eden hummet boýunça manada öwrülýär;

oba hojalyk kärhanalary, şeýle hem beýleki edara görnüşli taraplar üçin – bitewi Kanunyň II böleginiň 5-nji babyna laýyklykda peýdadan alynýan salgydy hasaplamak üçin kabul edilen peýdanyň pul möçberi. Şeýlelik-de, ol kesgitlenilende diňe şu hatda beýan edilen, edara görnüşli tarapyň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyda degişli bolan ähli aýratynlyklar hasaba alynýar.

4. Türkmenistanyň Oba hojalygyny ösdürmegiň döwlet gaznasyna we Aşgabat şäherini ösdürmegiň döwlet gaznasyna peýdadan geçirilýän serişdeler hasaplananda şular hasaba alynýar.

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasarlary tarapyndan 2001-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 13-de tassyklanylan, Türkmenistanyň Oba hojalygyny ösdürmegiň döwlet gaznasyna peýdadan geçirilýän serişdeleri hasaplamagyň we tölemegiň Tertibiniň 3-nji bölüminden gelip çykyşy ýaly, Türkmenistanyň hereket edýän kanunçylygyna laýyklykda kesgitlenilýän kärhanalaryň we guramalaryň balans peýdasy geçirilýän serişdeleri binýady bolup durýar.

Türkmenistanyň Prezidentiniň 1999-njy ýylyň Gurbansoltan aýynyň 6-syndaky 4147 belgili «Aşgabat şäherini ösdürmek üçin goşmaça maliye serişdeleri hakynda» kararynyň 1-nji bölüminde, Aşgabat şäherini ösdürmegiň döwlet gaznasyna serişdeler balans peýdadan geçirilýär diýip bellenilen.

Şonuň üçin hem, balans peýdasy kesgitlenende buhgalterlik hasaba alnyşy meselelerine degişli bolan şu hatda beýan edilen ähli aýratynlyklar hasaba alynýar.

5. Döwlet salgyt gulluklary tarapyndan Türkmenistanyň döwlet býujetine salgytlaryň, ýygymlaryň we beýlei tölegleriň derhal buhgalteriýa hasaby ýöredilende, salgytlaryň (öz işlerini «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda amala aşyrýan edara görnüşli taraplaryň peýdasyndan (girdejisinden) alynýan salgyt, şol sanda töleg çeşmesinden tutulyp alynýan) daşary ýurt pulunda gelip gowuşýan möçberleri görkezilende, aşakdakylar hasaba alynýar.

Salgyt daşary ýurt pulunda tölenende, salgyt töleýjiniň daşary ýurt pulundaky şahsy hasap sahypasynda gelip gowşan möçber daşary ýurt pulunda görkezilýär.

Salgyt töleýjiniň manatda ýöredilýän şahsy hasap sahypasynda Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrliginiň maglumat berýän möçberi görkezilýär. Haçan-da, tölegiň gelip gowuşmaly möçberi öňki berlen beýannama boýunça öň hereket eden hümmet (5200 manat) boýunça hasaplanyp ýazylan ýagdaýynda, Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministrliginiň maglumatynda hakykatda täze hümmet (6250 manat) boýunça hasaplanylan bolsa, onuň aratapawudy salgyt töleýjiniň şahsy hasap sahypasynda goşmaça hasaplanyp ýazylýar.

Salgyt töleýjiniň şahsy hasap sahypasynyň II babynyň 2-nji "Amalyň ady" sütüninde "Hümmet aratapawudy boýunça goşmaça hasaplanyp ýazyldy" diýen ýazgy edilýär, aratapawudyň möçberi bolsa 7-nji "Goşmaça tölenmäge degişli" sütüninde görkezilýär.

Haçan-da salgyt töleýji daşary ýurt pulunda hasaplanan salgydy tölemekligi banka tabşyranda, serişdeleri Döwlet býujetine manatda geçirmek bilen, we şular ýaly amal bank tarapyndan täze hümmet boýunça amala aşyrylanda, hümmet aratapawudy şular ýaly tertipde goşmaça hasaplanyp ýazylýar.

Salgyt manatda tölenende, salgyt töleýjiniň şahsy hasap sahypasynda tölegiň öňki berlen beýannama boýunça öň hereket eden hümmet (5200 manat) boýunça hasaplanyp ýazylan möçberi görkezilýär.

Netijede, salgyt töleýji tarapyndan daşary ýurt pulunda tölenmeli salgydyň hemme möçberi geçirilende, salgyt töleýjiniň manatda ýöredilýän şahsy hasap sahypasynda artyk tölenen möçberler emele gelmeýär.

Ýokarda beýan edilenleri maglumat we işde ulanmak üçin kabul etmegiňizi we gyzyklanýan salgyt töleýjilerin dykgatyna ýetirmegiňizi soraýarys.

Türkmenistanyň Baş döwlet salgyt gullugynyň Başlygynyň Orunbasary                                        P. Prýaniçnikow

Türkmenistanyň Ykdysadyýet we maliýe ministriniň Orunbasary                                               A. Goçyýew